ಅಪರೂಪದ ಹಾಗೂ ವಿಶೇಷ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ವಿಚಾರಣೆಗೂ ಮುನ್ನವೇ ಕ್ರಿಮಿನಲ್ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಬಹುದು (Quash) - ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್

ಭಾರತದ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಕ್ರಿಮಿನಲ್ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ತತ್ವವೊಂದನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿದಿದೆ: ಪ್ರಕರಣದ ವಿಚಾರಣೆ (Trial) ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ಮುನ್ನವೇ, ಕಾನೂನು ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ದುರುಪಯೋಗವನ್ನು ತಡೆಯಲು ಮತ್ತು ಅಪರೂಪದ ಹಾಗೂ ವಿಶೇಷ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಕ್ರಿಮಿನಲ್ ನಡಾವಳಿಗಳನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಬಹುದು (Quash).

2026ರ ಏಪ್ರಿಲ್ 6 ರಂದು ನೀಡಲಾದ ಸಜಲ್ ಬೋಸ್ ವಿರುದ್ಧ ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ ರಾಜ್ಯ (Sajal Bose v. State of West Bengal) ಪ್ರಕರಣದ ಮಹತ್ವದ ತೀರ್ಪಿನಲ್ಲಿ, ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿಗಳಾದ ವಿಕ್ರಮ್ ನಾಥ್, ಸಂದೀಪ್ ಮೆಹ್ತಾ ಮತ್ತು ಎನ್. ವಿ. ಅಂಜಾರಿಯಾ ಅವರನ್ನೊಳಗೊಂಡ ತ್ರಿಸದಸ್ಯ ಪೀಠವು ಈ ತೀರ್ಪನ್ನು ನೀಡಿದೆ. ಪ್ರಾಸಿಕ್ಯೂಷನ್‌ನ ದಾಖಲೆಗಳಲ್ಲಿಯೇ ಲಭ್ಯವಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ನಂಬಿಗಸತ್ಯ ಮತ್ತು ನಿರಾಕರಿಸಲಾಗದ ಆಧಾರಗಳು ಆರೋಪಿಯ ಮೇಲಿನ ಆರೋಪಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸುಳ್ಳು ಎಂದು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಅಂತಹ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಕ್ರಿಮಿನಲ್ ವಿಚಾರಣೆಗೆ ಒಳಪಡಿಸುವುದು ಸ್ವತಃ ಅನ್ಯಾಯವೆನಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಎಂದು ಕೋರ್ಟ್ ಹೇಳಿದೆ.

ಆರೋಪಿಯು ಒದಗಿಸುವ ಸಾಕ್ಷ್ಯಾಧಾರಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಕ್ರಿಮಿನಲ್ ನಡಾವಳಿಗಳನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸುವ ಅರ್ಜಿಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುವಾಗ ಹೈಕೋರ್ಟ್‌ಗಳು ಅನುಸರಿಸಬೇಕಾದ 'ನಾಲ್ಕು ಹಂತಗಳ ಚೌಕಟ್ಟನ್ನು' (Four-step framework) ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಈ ತೀರ್ಪಿನಲ್ಲಿ ಮರುಸ್ಥಾಪಿಸಿದೆ.

ವಿಷಯವೇನು?

ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ಎಫ್‌ಐಆರ್ ದಾಖಲಾಗಿ, ತನಿಖೆ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡು ಚಾರ್ಜ್‌ಶೀಟ್ ಸಲ್ಲಿಕೆಯಾದ ನಂತರ ಕ್ರಿಮಿನಲ್ ಪ್ರಕರಣವು ವಿಚಾರಣಾ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ (Trial Court) ಮುಂದೆ ವಿಚಾರಣೆಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ವಿಚಾರಣೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆರೋಪಿಗೆ ಪ್ರಾಸಿಕ್ಯೂಷನ್ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಸವಾಲು ಮಾಡಲು ಅವಕಾಶ ಸಿಗುತ್ತದೆ.

ಆದರೆ, ಈಗಾಗಲೇ ಲಭ್ಯವಿರುವ ಸಾಕ್ಷ್ಯಾಧಾರಗಳು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆರೋಪಿಯ ಮೇಲಿನ ಆರೋಪವು ಮೂಲಭೂತವಾಗಿಯೇ ನಿಲ್ಲಲಾರದು ಎಂಬುದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆ ಏನು ಮಾಡುವುದು? ಅಂತಹ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ವರ್ಷಗಟ್ಟಲೆ ಸುದೀರ್ಘ ಕ್ರಿಮಿನಲ್ ವಿಚಾರಣೆಗೆ ಗುರಿಪಡಿಸಬೇಕೇ?

ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ನ ಉತ್ತರ: ಅಪರೂಪದ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ, ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ.

ಕ್ರಿಮಿನಲ್ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಕಿರುಕುಳ ಅಥವಾ ಅನ್ಯಾಯದ ಅಸ್ತ್ರವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುವುದನ್ನು ತಡೆಯಲು ಹೈಕೋರ್ಟ್ ತನ್ನ 'ಅಂತರ್ಗತ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು' (Inherent Jurisdiction) ಬಳಸಬಹುದು.

ಸಜಲ್ ಬೋಸ್ ಪ್ರಕರಣದ ಹಿನ್ನೆಲೆ (The Sajal Bose Case)

ಈ ಪ್ರಕರಣವು ಕೋಲ್ಕತಾದ ಅಪಾರ್ಟ್‌ಮೆಂಟ್ ಸಮುಚ್ಚಯವೊಂದರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಜಗಳದಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿತ್ತು. ಹಲವು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಮನೆಗೆ ಅಕ್ರಮವಾಗಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಗಲಾಟೆ ಮಾಡಿ, ದೂರುದಾರ ಮತ್ತು ಅವರ ಕುಟುಂಬದವರ ಮೇಲೆ ಹಲ್ಲೆ ನಡೆಸಿ, ಬೆದರಿಕೆ ಹಾಕಿ, ಆಸ್ತಿಗೆ ಹಾನಿ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಆರೋಪಿಸಿ ದೂರು ನೀಡಲಾಗಿತ್ತು. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಎಂಟು ಆರೋಪಿಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಎಫ್‌ಐಆರ್ ದಾಖಲಾಗಿ, ಭಾರತೀಯ ದಂಡ ಸಂಹಿತೆ, 1860 ರ (IPC) ಹಲವು ವಿಧಿಗಳ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಚಾರ್ಜ್‌ಶೀಟ್ ಸಲ್ಲಿಸಲಾಯಿತು.

ಕೆಲವು ಆರೋಪಿಗಳು ಕ್ರಿಮಿನಲ್ ನಡಾವಳಿಗಳನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸುವಂತೆ ಕೋರಿ ಕಲ್ಕತ್ತಾ ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಮೆಟ್ಟಿಲೇರಿದರು. ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಇಬ್ಬರು ಸಹ-ಆರೋಪಿಗಳ ವಿರುದ್ಧದ ನಡಾವಳಿಗಳನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಿತಾದರೂ, ಪ್ರಸ್ತುತ ಮೇಲ್ಮನವಿ ದಾರರ ವಿರುದ್ಧ ವಿಚಾರಣೆ ಮುಂದುವರಿಸಲು ಅನುಮತಿಸಿತು. ಈ ವಿಷಯವು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ಗೆ ತಲುಪಿತು.

ಸಿಸಿಟಿವಿ (CCTV) ದೃಶ್ಯಾವಳಿಗಳ ಮಹತ್ವ

ಈ ಪ್ರಕರಣದ ಪ್ರಮುಖ ತಿರುವು ಸಿಸಿಟಿವಿ ದೃಶ್ಯಾವಳಿಗಳಾಗಿದ್ದವು. ತನಿಖೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪೋಲಿಸರೇ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ್ದ ಮತ್ತು ಚಾರ್ಜ್‌ಶೀಟ್‌ನ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದ ಸಿಸಿಟಿವಿ ದೃಶ್ಯಾವಳಿಗಳು, ಘಟನೆ ನಡೆದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತಾಂತ್ರಿಕವಾಗಿ ತಾವ್ಯಾರೂ ಘಟನಾ ಸ್ಥಳದಲ್ಲೇ ಇರಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು ಆರೋಪಿಗಳು ವಾದಿಸಿದರು.

ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಸಿಸಿಟಿವಿ ದೃಶ್ಯಾವಳಿಗಳನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿದಾಗ:

• ಆಪಾದಿತ ಹಲ್ಲೆ ನಡೆದಾಗ ಮೇಲ್ಮನವಿ ದಾರರು ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿರಲಿಲ್ಲ;
• ಅವರು ಘಟನೆ ನಡೆದ ನಂತರ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಆಗಮಿಸಿದ್ದರು;
• ಅವರು ಯಾವುದೇ ಹಿಂಸಾತ್ಮಕ ಕೃತ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರಲಿಲ್ಲ;
• ಅವರ ನಡವಳಿಕೆಯು ಜಗಳವನ್ನು ಶಾಂತಗೊಳಿಸುವ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿತ್ತು.

ಈ ಸಿಸಿಟಿವಿ ದೃಶ್ಯಾವಳಿಯು ಆರೋಪಿಗಳು ಖಾಸಗಿಯಾಗಿ ತಂದಿದ್ದಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ತನಿಖಾ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಸ್ವಂತ ದಾಖಲೆಯ ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು ಎಂಬುದನ್ನು ಕೋರ್ಟ್ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಗಮನಿಸಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ, ಈ ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನ ಸಾಕ್ಷ್ಯವು ಆರೋಪಿಗಳ ಮೇಲಿನ ಆರೋಪದ ಮೂಲ ಅಡಿಪಾಯವನ್ನೇ ಬುಡಮೇಲು ಮಾಡಿದೆ ಎಂದು ಕೋರ್ಟ್ ಕಂಡುಕೊಂಡಿತು.

ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ನ ತೀರ್ಮಾನ ಮತ್ತು ತೀರ್ಪು

ಲ್ಯಾಂಡ್‌ಮಾರ್ಕ್ ಪ್ರಕರಣವಾದ ಸ್ಟೇಟ್ ಆಫ್ ಹರಿಯಾಣ ವಿರುದ್ಧ ಭಜನ್ ಲಾಲ್ (State of Haryana v. Bhajan Lal) ತೀರ್ಪಿನಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ತತ್ವಗಳಿಗೆ ಈ ಪ್ರಕರಣವು ಸರಿಯಾಗಿ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ತೀರ್ಮಾನಿಸಿತು.

ಕೋರ್ಟ್ ಇದನ್ನು ಗಮನಿಸಿತು:

1.       ಆರೋಪಗಳನ್ನು ಮೇಲ್ನೋಟಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೂ, ಅವು ಮೇಲ್ಮನವಿ ದಾರರ ವಿರುದ್ಧದ ಅಪರಾಧದ ಅಗತ್ಯ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ;

2.     ನಿರಾಕರಿಸಲಾಗದ ಸಿಸಿಟಿವಿ ದೃಶ್ಯಾವಳಿಯು ಅವರ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸುಳ್ಳು ಎಂದು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತದೆ;

3.     ಈ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳು ಪ್ರಕರಣವು ದುರುದ್ದೇಶದಿಂದ (Mala fide) ಕೂಡಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ;

4.     ವಿಚಾರಣೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುವುದು ಕಾನೂನು ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ದುರುಪಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ.

ಆದ್ದರಿಂದ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಮೂವರು ಮೇಲ್ಮನವಿ ದಾರರ ವಿರುದ್ಧದ ಚಾರ್ಜ್‌ಶೀಟ್ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಮಿನಲ್ ನಡಾವಳಿಗಳನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಿತು (Quashed).

CrPC ಸೆಕ್ಷನ್ 482 ಮತ್ತು BNSS ಸೆಕ್ಷನ್ 528 ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧ

ಈ ತೀರ್ಪು ಹಳೆಯ ಅಪರಾಧ ಪ್ರಕ್ರಿಯಾ ಸಂಹಿತೆ, 1973 (CrPC) ಮತ್ತು ಹೊಸ ಭಾರತೀಯ ನಾಗರಿಕ ಸುರಕ್ಷಾ ಸಂಹಿತೆ, 2023 (BNSS) ನಡುವಿನ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಕೊಂಡಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.

ಹಳೆಯ CrPC ಯ ಸೆಕ್ಷನ್ 482 (Section 482) ಹೈಕೋರ್ಟ್‌ನ 'ಅಂತರ್ಗತ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು' (Inherent Powers) ಗುರುತಿಸಿತ್ತು. ಈ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು:

• ಸಂಹಿತೆಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಆದೇಶವನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲು;
• ಯಾವುದೇ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ದುರುಪಯೋಗವನ್ನು ತಡೆಯಲು; ಮತ್ತು
• ನ್ಯಾಯದ ಉದ್ದೇಶಗಳನ್ನು ಈಡೇರಿಸಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

2024 ರ ಜುಲೈ 1 ರಿಂದ ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ಭಾರತೀಯ ನಾಗರಿಕ ಸುರಕ್ಷಾ ಸಂಹಿತೆ, 2023 (BNSS) ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ, ಇದಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ನಿಯಮವೇ ಸೆಕ್ಷನ್ 528 BNSS (Section 528) ಆಗಿದೆ.

'ಅಂತರ್ಗತ ಅಧಿಕಾರಗಳು' (Inherent Powers) ಎಂದರೆ ಏನು?

ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು ದುರುಪಯೋಗವಾಗದಂತೆ ಮತ್ತು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ನ್ಯಾಯ ಸಿಗುವಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಉನ್ನತ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು (ಹೈಕೋರ್ಟ್) ಹೊಮದಿರುವ ವಿಶೇಷ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು 'ಅಂತರ್ಗತ ಅಧಿಕಾರ' ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ, ಈ ಅಧಿಕಾರವು ಅಪರಿಮಿತವಾದುದಲ್ಲ. ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಇದನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಮತ್ತು ಸೂಕ್ತ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಬಳಸಬೇಕು. ಸೆಕ್ಷನ್ 482/528 ರ ಅಧಿಕಾರವು ಸಾಮಾನ್ಯ ಕ್ರಿಮಿನಲ್ ವಿಚಾರಣೆಗೆ ಪರ್ಯಾಯವಾಗಬಾರದು.

'ಭಜನ್ ಲಾಲ್' ತತ್ವಗಳು (The Bhajan Lal Principles)

ಕ್ರಿಮಿನಲ್ ನಡಾವಳಿಗಳನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸುವ ವಿಷಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ತೀರ್ಪುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ ಸ್ಟೇಟ್ ಆಫ್ ಹರಿಯಾಣ ವಿರುದ್ಧ ಭಜನ್ ಲಾಲ್ ಪ್ರಕರಣದ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಇಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದೆ. ಆ ತೀರ್ಪಿನಲ್ಲಿ, ಯಾವ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಮಿನಲ್ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಬಹುದು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಕೆಲವು ಉದಾಹರಣೆಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿತ್ತು:

1.       ಯಾವುದೇ ಅಪರಾಧ ವ್ಯಕ್ತವಾಗದಿರುವುದು: ಎಫ್‌ಐಆರ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಆರೋಪಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೂ, ಅವು ಯಾವುದೇ ಅಪರಾಧವನ್ನು ರೂಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

2.     ಜ್ಞೇಯ ಅಪರಾಧವಿಲ್ಲದಿರುವುದು: ಪೋಲಿಸ್ ತನಿಖೆಯನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸುವಂತಹ ಜ್ಞೇಯ ಅಪರಾಧದ (Cognisable offence) ಸುಳಿವು ಇಲ್ಲದಿರುವುದು.

3.     ಸಾಕ್ಷ್ಯಗಳ ಅಭಾವ: ತನಿಖೆಯ ವೇಳೆ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ ಆಧಾರಗಳು ಅಪರಾಧ ನಡೆದಿರುವುದನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ವಿಫಲವಾಗುವುದು.

4.     ಅತ್ಯಂತ ಅಸಂಬದ್ಧ ಆರೋಪಗಳು: ಆರೋಪಗಳು ಎಷ್ಟು ಅಸಂಬದ್ಧ ಮತ್ತು ಅಸಾಧ್ಯವೆಂದರೆ, ಯಾವುದೇ ವಿವೇಚನಾಯುಕ್ತ ವ್ಯಕ್ತಿಯೂ ಅದನ್ನು ನಂಬಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲದಿರುವುದು.

5.     ಕಾನೂನು ತಡೆ ಇರುವುದು: ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಲು ಸ್ಪಷ್ಟ ಕಾನೂನು ತಡೆ ಇರುವುದು.

6.    ದುರುದ್ದೇಶಪೂರಿತ ಪ್ರಕರಣ: ವೈಯಕ್ತಿಕ ಸೇಡಿನಂತಹ ದುರುದ್ದೇಶದಿಂದ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಹೂಡಿರುವುದು.

ಹೊಸ ನಾಲ್ಕು ಹಂತಗಳ ಪರೀಕ್ಷೆ (The New Four-step Test)

ಪ್ರದೀಪ್ ಕುಮಾರ್ ಕೇಸರಿವಾಣಿ ವಿರುದ್ಧ ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ ರಾಜ್ಯ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ರೂಪಿಸಿದ್ದ ನಾಲ್ಕು ಹಂತಗಳ ಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು (Four-step test) ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಸಜಲ್ ಬೋಸ್ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲೂ ಪುನರುಚ್ಛರಿಸಿದೆ. ಆರೋಪಿಯು ಒದಗಿಸಿದ ಸಾಕ್ಷ್ಯಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಕರಣ ರದ್ದುಗೊಳಿಸುವಂತೆ ಹೈಕೋರ್ಟ್‌ಗೆ ಮನವಿ ಮಾಡಿದಾಗ, ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಈ 4 ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು:

ಹಂತ 1: ಆರೋಪಿಯ ಸಾಕ್ಷ್ಯಾಧಾರಗಳು ನಂಬಲರ್ಹವೇ? (Reliable defence material)

ಆರೋಪಿಯು ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಮಂಡಿಸುತ್ತಿರುವ ಸಾಕ್ಷ್ಯಾಧಾರವು ಅತ್ಯಂತ ನಂಬಲರ್ಹ, ತರ್ಕಬದ್ಧ, ಅಸಂದಿಗ್ಧ ಮತ್ತು ಅತ್ಯುನ್ನತ ಗುಣಮಟ್ಟದ್ದಾಗಿದೆಯೇ?

ಸಣ್ಣ ಸಣ್ಣ ಸಾಮಾನ್ಯ ಹೇಳಿಕೆಗಳು ಸಾಲವು; ಸಾಕ್ಷ್ಯದ ಸತ್ಯಾಸತ್ಯತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಯಾವುದೇ ಅನುಮಾನವಿರಬಾರದು.

ಹಂತ 2: ಸಾಕ್ಷ್ಯವು ಪ್ರಾಸಿಕ್ಯೂಷನ್‌ನ ಆರೋಪದ ಮೂಲವನ್ನೇ ನಾಶಪಡಿಸುತ್ತದೆಯೇ?

ಮಂಡಿಸಲಾದ ಸಾಕ್ಷ್ಯವು ಆರೋಪದ ಮೂಲ ಅಡಿಪಾಯವನ್ನೇ ಸುಳ್ಳು ಎಂದು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತದೆಯೇ?

ಉದಾಹರಣೆಗೆ: ಆರೋಪಿಯು ರಾತ್ರಿ 8 ಗಂಟೆಗೆ ಒಂದು ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಹಲ್ಲೆ ನಡೆಸಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಆರೋಪಿಸಿದಾಗ, ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆರೋಪಿಯು ಬೇರೊಂದು ನಗರದಲ್ಲಿದ್ದ ಎಂಬುದನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಲಾಗದ ಸಾಕ್ಷ್ಯವು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದರೆ, ಅದು ಆರೋಪದ ಮೂಲವನ್ನೇ ನಾಶಪಡಿಸುತ್ತದೆ.

ಹಂತ 3: ಪ್ರಾಸಿಕ್ಯೂಷನ್‌ಗೆ ಈ ಸಾಕ್ಷ್ಯವನ್ನು ತಳ್ಳಿಹಾಕಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲವೇ?

ಆರೋಪಿ ತಂದಿರುವ ಸಾಕ್ಷ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಾಸಿಕ್ಯೂಷನ್ ನಿರಾಕರಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲದಿರುವುದು ಅಥವಾ ಸಮರ್ಥವಾಗಿ ಸವಾಲು ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದಿರುವುದು.

ಹಂತ 4: ವಿಚಾರಣೆ ಮುಂದುವರಿಸುವುದು ಕಾನೂನು ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ದುರುಪಯೋಗವೇ?

ಈ ವಿಚಾರಣೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುವುದರಿಂದ ನ್ಯಾಯ ಸಿಗುತ್ತದೆಯೇ ಅಥವಾ ಇದು ನ್ಯಾಯಾಂಗ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ದುರುಪಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆಯೇ?

ನಾಲ್ಕು ಹಂತಗಳ ಪರೀಕ್ಷೆ - ಪಟ್ಟಿ:

ಎಲ್ಲಾ 4 ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರ 'ಹೌದು' ಎಂದಾದರೆ: ಹೈಕೋರ್ಟ್ ತನ್ನ ಅಂತರ್ಗತ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು (Inherent power) ಬಳಸಿ ಕ್ರಿಮಿನಲ್ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಬಹುದು (Quash).

ಇದರರ್ಥ ಆರೋಪಿಗಳು ವಿಚಾರಣೆಯಿಂದ ಸುಲಭವಾಗಿ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದೇ?

ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಇಲ್ಲ. ಕ್ರಿಮಿನಲ್ ನಡಾವಳಿಗಳನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವು 'ವಿಶೇಷವಾದದ್ದು' (Extraordinary) ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಅಪರೂಪದ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಬಳಸಬೇಕು ಎಂದು ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಪದೇ ಪದೇ ಎಚ್ಚರಿಸಿದೆ. ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿ ಕೇವಲ ಹೈಕೋರ್ಟ್‌ಗೆ ಹೋಗಿ "ನಾನು ನಿರಪರಾಧಿ, ಎಫ್‌ಐಆರ್ ರದ್ದುಗೊಳಿಸಿ" ಎಂದು ಹೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಅದು ವಿಚಾರಣಾ ನ್ಯಾಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ತೀರ್ಮಾನವಾಗಬೇಕಾದ ವಿಷಯ. ನಾಲ್ಕು ಹಂತಗಳ ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಬಲವಾದ, ನಿರಾಕರಿಸಲಾಗದ ಸಾಕ್ಷ್ಯಾಧಾರಗಳು ಬೇಕಾಗುತ್ತವೆ.

ಹೈಕೋರ್ಟ್ 'ಮಿನಿ-ಟ್ರಯಲ್' (Mini-trial) ನಡೆಸುವಂತಿಲ್ಲ

ಹೈಕೋರ್ಟ್ ತನ್ನ ಅಂತರ್ಗತ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಬಳಸುವಾಗ ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ವಿಚಾರಣೆಯನ್ನು (ಮಿನಿ-ಟ್ರಯಲ್) ನಡೆಸಬಾರದು. ಅಂದರೆ, ಸಾಕ್ಷಿಗಳ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆಯನ್ನು ಆಳವಾಗಿ ಪರೀಕ್ಷಿಸುವುದು, ವಿವಾದಾತ್ಮಕ ಸಾಕ್ಷ್ಯಗಳನ್ನು ತೂಕ ಮಾಡುವುದು ಅಥವಾ ಯಾರು ಸತ್ಯ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ತೀರ್ಮಾನಿಸುವುದು ಹೈಕೋರ್ಟ್‌ನ ಕೆಲಸವಲ್ಲ. ಅವುಗಳನ್ನು ವಿಚಾರಣಾ ನ್ಯಾಯಾಲಯಕ್ಕೆ (Trial Court) ಬಿಡಬೇಕು.

ಹಾಗಾದರೆ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಸಿಸಿಟಿವಿ ದೃಶ್ಯಾವಳಿಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಪರೀಕ್ಷಿಸಿತು?

ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಕೇವಲ ಆರೋಪಿಯ ಖಾಸಗಿ ವಾದವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ಆ ಸಿಸಿಟಿವಿ ದೃಶ್ಯಾವಳಿಯು:

• ತನಿಖೆಯ ವೇಳೆ ಪೋಲಿಸರೇ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ್ದು;
• ಚಾರ್ಜ್‌ಶೀಟ್‌ನ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದು;
• ಪ್ರಾಸಿಕ್ಯೂಷನ್ ದಾಖಲೆಯಲ್ಲೇ ಇದ್ದದ್ದು; ಮತ್ತು
• ಎರಡೂ ಕಡೆಯವರು ಅದನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದರು.

ಇದು ಈಗಾಗಲೇ ದಾಖಲೆಯಲ್ಲಿರುವ ವಸ್ತುನಿಷ್ಠ ಸಾಕ್ಷ್ಯವಾಗಿದ್ದರಿಂದ ಕೋರ್ಟ್ ಅದನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿತು. ಇದು ಸಾಕ್ಷಿಗಳ ಹೇಳಿಕೆಗಳ ಮೇಲೆ ಮಿನಿ-ಟ್ರಯಲ್ ನಡೆಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ಸಂಪೂರ್ಣ ಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ.

ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ ವಿಚಾರಣೆ (Fair Trial) ಎರಡೂ ಕಡೆಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ

ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ ವಿಚಾರಣೆಯ ತತ್ವವು ಕೇವಲ ಆರೋಪಿಯ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಾಗಿಲ್ಲ. ಅದು ಸಂತ್ರಸ್ತರು, ದೂರುದಾರರು, ಸಾಕ್ಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಇಡೀ ಸಮಾಜದ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಎಫ್‌ಐಆರ್ ದಾಖಲಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ನಿರಪರಾಧಿಯೊಬ್ಬ ತ ಆಧಾರರಹಿತ ಕ್ರಿಮಿನಲ್ ವಿಚಾರಣೆಗೆ ಗುರಿಯಾಗಬಾರದು. ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಆರೋಪಿಯು ಯಾವುದೋ ಒಂದು ಸಮರ್ಥನೆ ನೀಡಿದ ತಕ್ಷಣವೇ ನೈಜ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ವಜಾಗೊಳಿಸಬಾರದು. ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಈ ಎರಡರ ನಡುವೆ ಸರಿಯಾದ ಸಮತೋಲನವನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.

'ಪ್ರಕರಣ ರದ್ದುಗೊಳಿಸುವುದು' (Quashing) ಮತ್ತು 'ಖುಲಾಸೆ' (Acquittal) ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸ

ಕೋರ್ಟ್ ಕಾರ್ನರ್

ಪ್ರಶ್ನೆ: ವಿಚಾರಣೆ (Trial) ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ಮುನ್ನವೇ ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಕ್ರಿಮಿನಲ್ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಬಹುದೇ (Quash)?

ಉತ್ತರ: ಹೌದು, ಆದರೆ ಅಪರೂಪದ ಹಾಗೂ ವಿಶೇಷ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ.

ಹೈಕೋರ್ಟ್‌ಗೆ ಹಳೆಯ CrPC ಸೆಕ್ಷನ್ 482 (ಪ್ರಸ್ತುತ BNSS ಸೆಕ್ಷನ್ 528) ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಗತ ಅಧಿಕಾರಗಳಿವೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ಸಜಲ್ ಬೋಸ್ ವಿರುದ್ಧ ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ ರಾಜ್ಯ (6 ಏಪ್ರಿಲ್ 2026) ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್, ಪ್ರಾಸಿಕ್ಯೂಷನ್‌ನ ಸ್ವಂತ ದಾಖಲೆಯಲ್ಲಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ನಂಬಲರ್ಹ ಮತ್ತು ನಿರಾಕರಿಸಲಾಗದ ಸಾಕ್ಷ್ಯಾಧಾರಗಳು ಆರೋಪವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸುಳ್ಳು ಎಂದು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಅಂತಹ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಬಹುದು ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದೆ.

ಆದರೆ ಈ ಅಧಿಕಾರವು ಅಪರೂಪದ್ದಾಗಿದ್ದು, ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಮಿನಿ-ಟ್ರಯಲ್ ನಡೆಸಲು ಅಥವಾ ವಿವಾದಾತ್ಮಕ ಅಂಶಗಳನ್ನು ತೀರ್ಮಾನಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.

ಪ್ರಮುಖ ಕಾನೂನು ಅಂಶಗಳು - ಒಂದು ನೋಟದಲ್ಲಿ

• ಸೆಕ್ಷನ್ 482 CrPC: ಹಳೆಯ ಅಪರಾಧ ಪ್ರಕ್ರಿಯಾ ಸಂಹಿತೆಯಡಿ ಹೈಕೋರ್ಟ್‌ನ ಅಂತರ್ಗತ ಅಧಿಕಾರಗಳು.
• ಸೆಕ್ಷನ್ 528 BNSS: ನೂತನ ಭಾರತೀಯ ನಾಗರಿಕ ಸುರಕ್ಷಾ ಸಂಹಿತೆಯಡಿ ಇದಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ನಿಯಮ.
• Quashing (ರದ್ದುಗೊಳಿಸುವಿಕೆ): ಹೈಕೋರ್ಟ್‌ನಿಂದ ಕ್ರಿಮಿನಲ್ ನಡಾವಳಿಗಳ ಮುಕ್ತಾಯ.
• Inherent Powers: ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ದುರುಪಯೋಗ ತಡೆಯಲು ಹೈಕೋರ್ಟ್‌ಗಿರುವ ವಿಶೇಷ ಅಧಿಕಾರ.
• Bhajan Lal Principles: ಪ್ರಕರಣ ರದ್ದುಗೊಳಿಸಲು ಇರುವ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿ ಸೂತ್ರಗಳು.
• Four-step Test: ಪ್ರದೀಪ್ ಕುಮಾರ್ ಕೇಸರಿವಾಣಿ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ರೂಪಿಸಲಾದ ಹಾಗೂ ಸಜಲ್ ಬೋಸ್ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಪುನರುಚ್ಛರಿಸಲಾದ 4 ಹಂತಗಳ ಪರೀಕ್ಷೆ.
• ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಕರಣ: ಸಜಲ್ ಬೋಸ್ ವಿರುದ್ಧ ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ ರಾಜ್ಯ, 6 ಏಪ್ರಿಲ್ 2026.

ಎಫ್‌ಐಆರ್ ಅಥವಾ ಚಾರ್ಜ್‌ಶೀಟ್ ಸಲ್ಲಿಕೆಯಾಗಿದೆ ಎಂದಾಕ್ಷಣ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯೂ ಕಡ್ಡಾಯವಾಗಿ ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಕ್ರಿಮಿನಲ್ ವಿಚಾರಣೆಯನ್ನು ಎದುರಿಸಲೇಬೇಕು ಎಂದೇನೂ ಇಲ್ಲ. ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುವುದು ಕಾನೂನು ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ದುರುಪಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದಾಗ ಹೈಕೋರ್ಟ್ ತನ್ನ ವಿಶೇಷ ಅಂತರ್ಗತ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಬಳಸಿ ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶಿಸಬಹುದು.

ಆದರೆ, ಕೇವಲ ಆರೋಪವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುವುದು ಅಥವಾ ಸಾಕ್ಷಿಗಳ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆಯನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವುದರಿಂದ ಪ್ರಕರಣ ರದ್ದಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರಾಸಿಕ್ಯೂಷನ್‌ನ ದಾಖಲೆಗಳಲ್ಲೇ ಇರುವ ನಿರಾಕರಿಸಲಾಗದ, ಅತ್ಯುನ್ನತ ಮಟ್ಟದ ಸಾಕ್ಷ್ಯಗಳು ಆರೋಪದ ಅಡಿಪಾಯವನ್ನೇ ನಾಶಪಡಿಸಿದಾಗ ಮಾತ್ರವೇ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ವಿಚಾರಣೆಗೂ ಮುನ್ನ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಬಹುದು.